Kultura i historia

Adam Borys ps. „Pług” – Wielkopolanin w powstaniu warszawskim

Płonąca ulica Marszałkowska podczas powstania...  / fot. Wikimedia Commons

Płonąca ulica Marszałkowska podczas powstania... / fot. Wikimedia Commons

1 sierpnia 1944 r. w Warszawie wybuchło powstanie. Przeciwko 50. tysiącom znakomicie wyposażonych Niemców wystąpiło ok. 30 tysięcy słabo uzbrojonych żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego. Szacuje się, że nawet tysiąc powstańców pochodziło z Wielkopolski; jednym z nich był Adam Borys ps. „Pług” – dowódca harcerskiego batalionu „Parasol”, prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalnej jednostki powstania warszawskiego.  

Adam Borys urodził się 10 grudnia 1909 r. w Niechanowie. W pobliskim Gnieźnie uczęszczał do gimnazjum i należał do tamtejszej drużyny harcerskiej. Po otrzymaniu świadectwa dojrzałości (1928) ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim (1929). Kolejnym szczeblem jego edukacji były studia na Wydziale Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego, gdzie w lutym 1935 r. otrzymał dyplom inżyniera-rolnika. Był wyróżniającym się studentem i szybko znalazł pracę w Wielkopolskiej Izbie Rolniczej w Poznaniu, ale już w lipcu 1935 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych w ramach rocznego stypendium Fundacji Kościuszkowskiej. W USA odbył praktykę w przemyśle mięsnym. Po powrocie do kraju pracował w Warszawie i Gdyni.

W czasie okupacji – inaczej niż liczni Wielkopolanie, którzy trafili do Warszawy w następstwie brutalnych wysiedleń – Adam Borys dostał się do Generalnego Gubernatorstwa skacząc na spadochronie. Otóż na początku wojny został powołany do służby w Ośrodku Zapasowym Artylerii Nr 7 przy 17. Pułku Artylerii Lekkiej w Kielcach. 20 września 1939 roku, po inwazji sowieckiej, wraz z baterią, którą dowodził, przekroczył granicę z Węgrami i został internowany. Następnie przedostał się do Francji, gdzie wstąpił do odbudowywanej Armii Polskiej. W czerwcu 1940 roku, po klęsce Francji, ewakuował się do Wielkiej Brytanii. Zgłosił się do działalności konspiracyjnej w kraju i po ukończeniu specjalistycznego kursu, w nocy z 1 na 2 października 1942 r. został zrzucony do okupowanej Polski.

Skoczków, takich jak on, nazywano cichociemnymi. Była to elita żołnierzy konspiracji znakomicie wyszkolonych w zakresie sabotażu i dywersji. Dowództwo podziemnego wojska powierzyło kpt. Adamowi Borysowi, który przybrał pseudonim „Pług”, misję stworzenia jednostki do zadań specjalnych – do wykonywania wyroków na wysokich funkcjonariuszach hitlerowskiego aparatu represji. Oddział zorganizowany przez „Pługa” składał się z członków Grup Szturmowych, tj. najstarszych wiekiem harcerzy z Szarych Szeregów, z których została sformowana kompania o kryptonimie „Agat” (skrót od Anty-Gestapo), później przemianowana na „Pegaz” (przeciw Gestapo), wreszcie „Parasol” (nazwa również była nieprzypadkowa – jednostka miała się stać zaczątkiem polskich oddziałów spadochronowych).

Stanisław Broniewski ps. „Orsza”, naczelnik Szarych Szeregów, był pod wrażeniem spokoju i opanowania kpt. Borysa. „Pług mówił mało, wolno i dokładnie. Zwracał uwagę na formę wypowiedzi, zachowywał się w sposób dystyngowany i dbał szczególnie o wygląd zewnętrzny. Świadczyć o tym mógł starannie zawiązany krawat, świeże kanty na spodniach, nieskazitelnie czyste ubranie” – wspominał Broniewski. Podobną opinię „skończonego dżentelmena” o Adamie Borysie przytoczył w „Kamieniach na szaniec” Aleksander Kamiński.

Jednostka, utworzona 1 sierpnia 1943 r., przeprowadziła pod dowództwem kpt. „Pługa” kilkanaście głośnych akcji bojowych. Jedną z najbardziej spektakularnych był udany zamach na kata Warszawy – Franza Kutscherę, dowódcę SS i policji na dystrykt warszawski GG. Oddział szybko się rozrósł i 1 sierpnia 1944 r. przystąpił do walk w Warszawie jako batalion „Parasol”. W chwili wybuchu powstania, wraz z innym harcerskim batalionem – „Zośka”, wszedł w skład Zgrupowania Radosław i został skoncentrowany na Woli w rejonie cmentarzy kalwińskiego i ewangelickiego. Pierwotnie zgrupowanie miało osłaniać Komendę Główną Armii Krajowej i być jej odwodem, jednak już na samym początku walk znalazło się na pierwszej linii. „Parasol” zasłużył sobie wówczas na miano jednej z najbardziej bitnych jednostek Armii Krajowej. Po wycofaniu się powstańców z Woli, szlak bojowy „Parasola” wiódł na Stare Miasto, później na Czerniaków. Batalion poniósł ogromne straty: z ponad 570-osobowego składu z pierwszej dekady sierpnia, większość poległa lub została ciężko ranna; pod koniec powstania w jego szeregach pozostawało zaledwie 33. żołnierzy. Ciężko ranny został też jego dowódca – „Pług”. Postrzelony w lewe ramię jeszcze w czasie walk na Woli, resztę powstania spędził w szpitalach: najpierw na Starówce, potem w Śródmieściu, dokąd został ewakuowany kanałami, podobnie jak pozostali powstańcy broniący się do początku września na Starym Mieście. Przeszedł kilka operacji, ale nie odzyskał sprawności; tylko swojemu uporowi zawdzięczał, że chirurg nie zdecydował się dokonać amputacji. Po upadku powstania trafił do obozu jenieckiego w Niemczech, skąd po wyzwoleniu wrócił do kraju. Towarzyszyła mu Janina Trzaskowska, z którą wkrótce wziął ślub w rodzinnym Niechanowie i zamieszkał w nieodległym Witkowie. W lipcu 1945 r. został zatrzymany przez komunistyczny aparat bezpieczeństwa, ale po dwumiesięcznym uwięzieniu został zwolniony na mocy amnestii. Pracował na różnych stanowiskach w instytucjach związanych z przemysłem spożywczym. W 1965 roku doktoryzował się na Wydziale Przemysłu Rolno-Spożywczego Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. W sierpniu 1973 r. otrzymał stanowisko docenta w Instytucie Przemysłu Mięsnego. Był aktywny zawodowo do końca życia.

Zmarł 27 sierpnia 1986 r. w Witkowie i został pochowany na miejscowym cmentarzu. Jego symboliczny grób znajduje się na warszawskich Powązkach. Jest patronem Szkoły Podstawowej nr 1 w Witkowie.

 

Sławomir Wyrembelski

Galeria

Adam Borys  / fot. Wikimedia Commons
Barykada powstańcza na Woli  / fot. Wikimedia Commons
Powstańcy zgrupowania Radosław  / fot. Wikimedia Commons
Wystawa „Za wolność naszą i waszą”

Wystawa „Za wolność naszą i...

Do 20 sierpnia br. w Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu trwa wystawa rosyjskiego sprzętu wojskowego zniszczonego przez ukraińskie siły zbrojne....

Turniej szachowy w Wągrowcu

Turniej szachowy w Wągrowcu

Szachy to dyscyplina wymagająca ciszy, skupienia i analitycznego myślenia. W Wągrowcu 14 sierpnia br. w ramach Lata na Pałukach odbędzie się...

Czy spożywanie lodów jest bezpieczne?

Czy spożywanie lodów jest bezpieczne?

Lato w pełni.  Podczas upałów często dla ochłody kupujemy lody, dlatego  pod lodziarniami gromadzą się tłumy. Ale czy...

„Dobry start” (300 +)

„Dobry start” (300 +)

Wakacje dobiegły półmetka, co oznacza, że rodzice zaczynają przygotowywać wyprawkę szkolną dla swoich uczących się dzieci. Przybory...

Wypoczynek z Kartą Dużej Rodziny

Wypoczynek z Kartą Dużej Rodziny

Minęła połowa lata i dni stają się już zauważalnie krótsze, dlatego warto wykorzystać resztę wakacji, by spędzić jak najwięcej...

78. rocznica wybuchu powstania warszawskiego

78. rocznica wybuchu powstania...

Na rozkaz Komendanta Głównego Armii Krajowej gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora” 1 sierpnia 1944 r. w Warszawie wybuchło...

Kolejni Wielkopolanie uhonorowani

Kolejni Wielkopolanie uhonorowani

Podczas uroczystości zorganizowanej w Sali Herbowej Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu zostali odznaczeni popularyzatorzy...

Europejskie Dni Dziedzictwa 2022

Europejskie Dni Dziedzictwa 2022

Europejskie Dni Dziedzictwa 2022 Europejskie Dni Dziedzictwa to akcja, która rokrocznie w drugi i trzeci weekend września jest...